Son zamanlarda çok duyduğumuz bir söylem var. Kadınlar arasında gittikçe yaygınlaşıyor. “Erkek yok”. Bir başka deyimle z kuşağı arasında ve sosyal medyada duyulan kavramlar arasında yerini alan prenses erkek. Yani geleneksel erkek rollerinin tam tersine davranışlar üreten erkek tipolojisi. Ne demek isteniyor? İlişkilerde kadından şefkat, ilgi, şımartılma, finansal veya duygusal olarak bakım bekleyen, sorumluluk almaktan kaçınan erkek.

Sizin adınıza üzgünüm. Artık kadınların prenses gibi davranılmayı beklediği zamanlar geçmişte yerini aldı.

Bu erkekler elbette ki uzaydan gelmedi. Bu kavram nasıl gelişti?

Konuya biraz Carl Gustav Jung’u da dahil edelim. Jung kuramında bir savaşçı arketipi kullanmadı. Bu enerjiyi “Kahraman” çatısı altında inceliyordu. Ancak modern dünya, bu arketipin yıkıcı gölge yönlerinden korktuğu için onun sağlıklı bir şekilde yaşanmasını ve dışa vurulmasını büyük oranda kısıtladı.

Jung, insan kolektif bilinçdışını tanımlarken belirli temel arketipler üzerinde durdu: Persona, Gölge, Anima/Animus, Bilge İhtiyar, Büyük Anne, Hilekar (Trickster) ve Benlik (Self).

Peki arketip nedir? Arketip; en basit tanımıyla, tüm insanlığın ortak hafızasında yer alan evrensel karakter modelleri, semboller, davranış kalıpları ve imajlardır.

Jung’a göre doğduğumuzda Bilişsel bir bakış açısındaki gibi zihnimiz boş bir levha (tabula rasa) değildir. Hepimiz, insanlık tarihinin başlangıcından bugüne kadar olan bütün deneyim birikimlerine sahip olarak doğarız. Bunun adı Kolektif Bilinçdışıdır. Arketipler de bu ortak bilinçaltının içindeki “psikolojik organlarımız” dır.

Jung’un Analitik kuramında; gücü, mücadeleyi ve sınırları aşmayı temsil eden figür “Savaşçı” değil, “Kahraman” arketipidir. Jung’a göre Kahraman; egonun bilinçdışı karanlığıyla savaşmasını, ejderhayı (gölgeyi) yenmesini ve olgunlaşmasını (bireyleşme sürecini) temsil eder. Bu kadar önemli bir arketip neden prenses erkek kavramının içinde kayboldu.

İkinci Dünya Savaşı’nın yarattığı devasa yıkım ve travma, kolektif bilinçdışında bu enerjinin derin bir şekilde baskılanmasına yol açan en büyük tarihsel kırılmadır.

Psikolog Robert Moore ve Douglas Gillette “Kral, Savaşçı, Sihirbaz, Aşık” kuramını geliştirirken modern toplumun Savaşçı enerjisinden neden bu kadar korktuğunu ve onu neden bastırdığını tam olarak bu tarihsel arka plana dayandırır.

Bu sürece, toplumsal ve bireysel travmanın psikolojik mekanizmasına birlikte bakalım.

Aslında kahraman arketipi daha ergenlik ve erken yetişkinlik dönemindeki dünyayı tanıma, sınırları zorlama ve kendi egosunu kanıtlama isteği olarak tanımlanırken, savaşçı arketipi; belirli bir disiplin içinde amacına ulaşmayı tanımlayan bir kavram olarak ortaya çıktı.

Peki neden savaşçı arketipi baskılandı: Bu arketipin gölge yanları sadist ve mazoşizt bir yapıda gözlemlenirken, modern dünya; fiziksel güç ve agresif mücadele gerektiren “savaşçı” kodları yerine; uzlaşıyı, duygusal zekayı, diplomasiyi ve barışçıl problem çözmeyi ön plana çıkardı. Bu da Savaşçı arketipinin ham enerjisinin toplum tarafından “toksik” ilan edilerek bastırılmasına yol açtı.

2 nci dünya savaşından sonra, özellikle Batı dünyasında travma sonrası bir savunma mekanizması gelişti. Toplumlar, bir daha asla böyle bir felaket yaşamamak için “saldırganlık”, “güç”, “mücadele” ve “öfke” çağrıştıran her türlü maskülen ve arketipsel enerjiyi toksik kabul edip bastırmaya başladı.

Bu arada bir durum gözden kaçtı. Arketipin gölgesi cezalandırıcı iken, aydınlık yönü; koruyucu, disiplinli, sınır çizen de yok edildi.

İkinci Dünya Savaşı’nın kayıplarından sonra kurulan yeni dünya düzeni (özellikle 1950’ler ve sonrası), sistemin devamlılığı için “savaşçılara” değil, “uyumlu vatandaşlara ve tüketicilere” ihtiyaç duyuyordu.

Jung’un en temel kurallarından biri şudur: “Bastırılan her şey, er ya da geç gölge olarak geri döner.”

Savaşçı arketipi o kadar bastırıldı ki; modern insan; sınırlarını koruyamayan, depresif, hayat amacını kaybetmiş veya enerjisini pasif-agresif patlamalarla (sosyal medya linçleri, gizli haset, trafikteki anlamsız öfkeler) çıkaran bir yapıya büründü.

Özetle; İkinci Dünya Savaşı’ndaki dehşetengiz kayıplar, insanlığın Savaşçı arketipini “koruyucu bir kalkan” olarak görmeyi bırakıp, onu sadece “yıkıcı bir silah” olarak algılamasına neden oldu. Bugün erkeklik veya güç üzerine yaşanan kimlik krizlerinin kökeni, 1945’te aldığımız o devasa kolektif yaradır.

Peki başka neler oldu; erkeğin ana görevi olan ekmek getiren, koruyan fonksiyonu kadınların finansal özgürlükleri ele alması ile önemini kaybetti. Erkekler hangi rolde kalmaları gerektiği konusunda netlik kazanamadı.

Devreye giren Helikopter ebeveynler; 1990 ve 2000’lerde çocuk büyüten ebeveynler (özellikle anneler), erkek çocuklarının üzerine aşırı düştüler. Hiçbir zorlukla karşılaşmayan, her istediği önüne koyulan, sınır çekilmeyen ve ev içinde adeta bir “prens” gibi büyütülen erkek çocukları, yetişkin birer birey olduklarında da aynı muameleyi partnerlerinden beklemeye başladılar. Sorumluluk almayı öğrenemeyen çocuk, ilişkide de “prenses” rolünü üstlendi.

Sosyal medyada Prenses Muamelesi akımı çok popüler oldu. Kadınların ilişkilerde nasıl şımartıldığını gören bazı erkek grupları, ironik bir şekilde “Biz neden şımartılmıyoruz, bizim canımız yok mu?” diyerek bu akımı kendilerine uyarladılar. Cinsiyet rollerinin esnemesi, erkeklerin de kırılgan, bakıma muhtaç ve “Alıcı” konumda olabileceği fikrini normalleştirdi.

Modern dünya erkekler için de ekonomik ve psikolojik olarak çok acımasız. Geleneksel maskülenlik “hiç yıkılmamayı, sürekli güçlü olmayı” emreder. Bu ağır yükten yorulan bazı modern erkekler, tamamen teslimiyetçi bir role bürünerek ilişkide hiçbir yük taşımak istemedikleri bir savunma mekanizması geliştirdiler.

Sonuç: Savaşçı arketipi çöktüğünde geriye kalan boşluğu; kırılgan, sorumluluk almayan, çocuksu ve sürekli talep eden “Prenses Erkek” figürü doldurmuş oldu. Bu durum, kolektif bilinçaltındaki maskülen enerjinin sağlıklı bir şekilde yaşanamamasının modern bir semptomudur.

 

H.Fatih Dane

Klinik Psikolog Doktor

Farkındalık Psikoloji Akademisi