Bugün cafe’de oturdum düşüncelerimle başbaşaydım. Neden bir diğerine ihtiyaç duyuyoruz? Sorusundan tutun. Neden ilişkilerde problem yaşanıyor? Sorusuna uzanan bir yelpazede düşünmeye başladım.

Hatta kendimin iki farklı yönü ile bir münazara yaptım. Kişilerin yaşadığı problemler: Sosyal mi? Psikolojik mi?

Sonra neden insanoğlu sosyal bir canlı sorusunda durdum. İnsanoğlu biyolojik olarak hayatta kalmaktan psikolojik olarak var olmaya kadar uzanan bir çizgide.

Evrimsel ve biyolojik yapımız doğadaki tehditlere karşı savunma amacıyla birlikte yaşamamız gerektiğini bizlere öğretti. Ancak beynin neokorteks bölgesinin bir kısmı ise, sosyal ilişkilerin içinde kendimizi var edebilecek düzeyde bizi evrimleştirdi. Tek başınalıktan, topluluklara, toplumlara, milletlere uzanan bir düzenin içinde yerimizi almaya başladık.

Bütün ilişkilerin içinde kendilik ve kişilik özellikleri ile kendimizi var ettik. Peki kendilik ve kişilik nedir?

Kendilik (Self), bireyin “Ben kimim?” sorusuna verdiği yanıtların, öz-farkındalığının ve kendi varlığına dair geliştirdiği içsel algı dünyasının bütünüdür.

Kişilik dışarıdan gözlemlenebilen ve tutarlılık gösteren davranış kalıplarını tanımlarken; kendilik, bireyin kendi iç dünyasını yaşama, hissetme ve tecrübe etme biçimidir.

Peki kendilik bozuklukları ve kişilik bozuklukları dediğimizde ne anlayacağız:

Kendilik bozukluğu; bireyin kendi varlığına dair bütünlük, süreklilik, değer ve özerklik duygusunun kırılması veya sağlıklı bir biçimde inşa edilememesi durumudur.

Buradaki temel mesele, bireyin dış dünyadaki davranışlarından ziyade, “içeriden kendisini nasıl tecrübe ettiği” ile ilgilidir.

Kişilik bozukluğu ise; bireyin içinde yaşadığı kültürün beklentilerinden belirgin şekilde sapan, esneklikten uzak, ergenlik/erken yetişkinlikten itibaren süregelen ve belirgin bir işlevsellik kaybına veya içsel sıkıntıya yol açan düşünme, hissetme ve davranma kalıplarıdır.

Bu bilgiler ışığında Karanlık Dörtlü kavramına değinmek istiyorum.

Karanlık dörtlü, insanın karanlık ve yıkıcı yönlerini simgeleyen dört farklı kişilik özelliğinin bir araya gelmesiyle oluşan karmaşık bir yapıdır. Bu yapıyı oluşturan her bir unsur, bireyin çevresiyle kurduğu ilişkilerde ve dünyayı algılayış biçiminde kendine has bir soğukluk ve sömürücülük barındırır.

Bu karanlık tablonun ilk parçası olan Makyavelizm, tamamen stratejik bir zekaya ve soğukkanlı bir hesapçılığa dayanır. Bu özelliğe sahip bireyler için insanlar birer amaç değil, ulaşılacak hedefler doğrultusunda kullanılacak birer araçtır. Duygusal bağlar kurmak yerine güç ve kontrol elde etmeye odaklanırlar; ahlaki değerleri veya ilkeleri esnetmekten, stratejik yalanlar söylemekten veya uzun vadeli manipülasyonlar kurgulamaktan çekinmezler.

İkinci unsur olan Narsisizm, derin bir hayranlık arzusu ve kırılgan bir egoyu gizleyen büyüklenmeci bir kibirle şekillenir. Narsisistik bireyler kendilerini herkesten üstün, ayrıcalıklı ve özel görme eğilimindedir. Başkalarının ilgi ve övgüsüyle beslenirler; ancak bu parlak kabuğun altında en ufak bir eleştiriye dahi tahammül edemeyen aşırı duyarlı bir öz-değer yapısı yatar. Ötekilerin ihtiyaçlarını veya hislerini görmezden gelerek kendi varlıklarını merkeze koyarlar.

Üçüncü yapı olan Psikopati, duygusal dünyadaki sığlık, korkusuzluk ve yüksek dürtüsellikle öne çıkar. Bu kişiler vicdan azabı, pişmanlık veya empati gibi insani fren mekanizmalarından yoksundur. Anlık heyecanlar uğruna sosyal kuralları ve başkalarının haklarını kolayca çiğneyebilirler. Bir eylemin başkalarına vereceği zararı umursamadan, son derece soğukkanlı ve acımasız adımlar atabilirler.

Son olarak bu yapıya eklenen Sadizm ise durumu sadece empati yoksunluğunun ötesine taşıyarak, başkalarına acı çektirmekten doğrudan haz alma boyutuna ulaştırır. Sadistik eğilimleri olan bireyler, fiziki, psikolojik ya da duygusal olarak ötekileri aşağılamaktan, çaresiz bırakmaktan veya onların kıvranmasını izlemekten derin bir tatmin duyarlar. Buradaki temel güdü sadece bir çıkar elde etmek değil, zalimliğin ve hakimiyetin kendisinden keyif almaktır.

Bu dört özellik bir araya geldiğinde; bencil, empatiden yoksun, manipülatif ve başkalarının yıkımından beslenen bir kişilik dokusu ortaya çıkar. Birey, kendi içsel boşluğunu veya güç arayışını dış dünyadaki insanları araçsallaştırarak ve ezerek bastırmaya çalışır.

Son soru: Gözünüzü dört açın. Bakalım kimleri göreceksiniz?

H.Fatih Dane

Klinik Psikolog Doktor

Farkındalık Psikoloji Akademisi