Bir durum veya nesneye karşı aşırı duyulan korku ve korku nesnesinden kaçmaya bağlı davranışlardır. Kişi bu nesne yada durumdan kaçınmanın anlamsız olduğunu bilir ve ama korku tepkisini durduramaz. Yaşam boyu yaygınlığı %10-13 arasındadır.

Genellikle fobinin gelişimi çocukluk yıllarına kadar uzanır. Kadınlarda erkeklerden iki misli daha fazla görülür.

Nedensellikleri incelendiğinde; psikanalitik görüş kişinin istenmeyen dürtüleri bilince çıkmasını engellemek için bastırdığını, bu kabul edilemez duygu, düşünce yada anıların yer değiştirme savunması ile başka bir korkuya dönüştüğünü belirtir.

Öğrenme kuramcıları ise; hiç anlamı olmayan bir uyaranın, koşullandığını ve korku nesnesine dönüştüğünü söylemektedir. Bu fobilerin devam etmesinin sebeplerinden biri de kaçınma davranışlarıdır. Kişi bir korku geliştirir ve bundan kaçındıkça aslında korku nesnesinin kendisine zarar vermediğini göremez ve fobisini devam ettirir.

Buna neden olanlardan biri de beklenti anksietesidir. Kişi bu fobik durumla her an karşılaşacağına dair bir endişe geliştirir. Örneğin; kedi her an karşısına çıkacak ve kendisine zarar verecektir. Bu nedenle kişi gideceği yerlerde fobik nesnenin olup olmadığına ilişkin araştırmalar yapar.

Sık rastlanan özgül fobiler; çeşitli hayvanlardan (kedi, köpek, fare vb.), yükseklikten, uçağa binmekten, gök gürültüsü ve şimşekten, karanlık yerlerden korkma ve kapalı alanlarda kalamamak, enjeksiyon korkusu ve kan görememek olarak değerlendirilebilir. Böylece kişi bu fobik uyarandan kaçınmak için sosyal yaşamanı dahi kısıtlayabilir.

Özgül fobiler bazen birden çok fobik uyarana karşı geliştirilebilir. Özgül fobisi olan danışanlarda diğer psikiyatrik bozuklukların görülme olasılığı da artar. Özgül fobisi olanlara; panik bozukluğu, agorafobi, sosyal anksiyete bozukluğu, duygudurum bozukluğu, madde kullanım bozuklukları ve kişilik bozuklukları da eşlik edebilmektedir.

Bazen özgül fobiler bir travmatik olaydan sonra da gelişebilir. Örneğin; köpek ısırması gibi. Bazen özgül fobilerin gelişiminde ebeveynlerin koruyucu tutumları, ebeveyn kaybı, cinsel istismar vb. yaşam olayları da etkili olabilmektedir.

Fobilerin tedavisi mümkündür. Tedavide maruz bırakma, travmatik deneyimler üzerinde çalışma ve erken çocukluk dönemindeki istismarlar yada ebeveynler ile yaşanan çatışmalar üzerinde çalışılması etkin olabilmektedir. Fobiler tedavi edilmediğinde yaşam boyu sürebilmektedir. Ancak çocuklarda gelişim dönemine bağlı olarak gelişen korkular bir süre sonra kaybolabilmektedir.

H.Fatih Dane

Klinik Psikolog Doktor

Farkındalık Psikoloji Akademisi